Epitafium: Tomasz Szarota (ur. 2 stycznia 1940 - zm. 11 sierpnia 2026)

Tomasz Marceli Szarota (ur. 2 stycznia 1940 w Warszawie, zm. 11 sierpnia 2026) – polski historyk, badacz historii XX wieku, profesor nauk humanistycznych, pisarz i publicysta. Życiorys Był synem Rafała Marcelego Blütha (1891–1939), sowietologa, publicysty katolickiego i historyka literatury, rozstrzelanego przez Niemców w listopadzie 1939 roku (urodził się kilka tygodni po jego śmierci) i Elidy Marii Szaroty (1904–1994), romanistki i germanistki. Absolwent XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Klementa Gottwalda w Warszawie (1957). W latach 1957–1962 studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. Jego praca magisterska Dzieje Dyrekcji Białych w powstaniu styczniowym napisana pod kierunkiem Stefana Kieniewicza otrzymała nagrodę im. Emila Kipy za najlepszą pracę magisterską w danym roku[2.1]. Od 1962 jest pracownikiem naukowym Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk[5], gdzie w 1966 uzyskał stopień doktora (na podstawie przygotowanej pod kierunkiem Franciszka Ryszki[6] rozprawy o powojennym osadnictwie polskim na Dolnym Śląsku)[2.2][7], a w 1978 stopień doktora habilitowanego[8] (na podstawie drugiego, poszerzonego wydania monografii Okupowanej Warszawy dzień powszedni)[2.2]. W 1985 objął stanowisko profesora nadzwyczajnego IH PAN, a w 1991 stanowisko profesora zwyczajnego i kierownika Pracowni Dziejów Polski po 1945 roku, którą kierował do 2010. W 1998 był wykładowcą (ang. visiting fellow) w Instytucie Nauk o Człowieku w Wiedniu. Przebywał na stypendiach naukowych w Niemczech (m.in. stypendium Fundacji Humboldta), Francji i Belgii. W pracy naukowej zajmował się historią XX wieku. Jest badaczem dziejów okupacji niemieckiej i ruchu oporu podczas II wojny światowej oraz życia codziennego w okupowanej Warszawie i innych stolicach Europy zajętych przez III Rzeszę[9]. Zajmuje sią także problemem narodowych stereotypów oraz karykaturą jako źródłem historycznym[2.2][10]. W latach 2006–2018 zasiadał w Radzie Naukowej Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, a w latach 2009–2017 w Kolegium Programowym Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. W latach 2013–2020 był członkiem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Od 2016 roku jest członkiem Rady Naukowej Polskiego Słownika Biograficznego, a od 2024 roku Rady Muzeum przy Muzeum Historii Polski w Warszawie[11]. W latach 1996–2023 przewodniczył jury Nagrody „Klio” Wydawców Książki Historycznej, a w latach 2010–2024 Nagrody im. Tomasza Strzembosza. Uczestniczył także w pracach jury Nagrody im. Władysława Pobóg-Malinowskiego. W latach 2003–2023 pełnił funkcję redaktora naczelnego wydawnictwa ciągłego „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”. Był członkiem ZAiKS i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Publikował m.in. w „Dziejach Najnowszych”, „Kwartalniku Historycznym”, „Przeglądzie Historycznym”, „Więzi”, „Polityce”, „Tygodniku Powszechnym”, „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Był również konsultantem historycznym kilku polskich filmów[